Stwierdzenie stosunku pracy zamiast B2B - skutki decyzji PIP, roszczenia i działania ochronne

Decyzja OIP nie jest „automatyczną reklasyfikacją każdej umowy B2B”

Decyzja może zostać wydana tylko w ustawowo określonym trybie. Punktem wyjścia pozostaje ustalenie, że praca jest wykonywana w warunkach określonych w art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Warunkiem wydania decyzji jest także niewykonanie uprzedniego pisemnego polecenia usunięcia naruszeń, wydanego po umożliwieniu stronom zajęcia stanowiska.

Decyzję wydaje okręgowy inspektor pracy. Przed jej wydaniem zawiadamia strony o wszczęciu postępowania. W jego toku uwzględnia się wolę stron, o ile nie pozostaje sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego ani nie zmierza do obejścia prawa.

Treść decyzji i znaczenie materiału dowodowego

Rozstrzygnięcie decyzji obejmuje strony umowy o pracę, rodzaj umowy, datę jej zawarcia, rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy oraz wysokość wynagrodzenia. Decyzja musi zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne.

Ustawa przyjmuje szczególne skutki dowodowe, jeżeli materiał nie pozwala na ustalenie istotnych elementów przyszłego stosunku pracy. W takim przypadku w decyzji wskazuje się odpowiednio umowę na czas nieokreślony, siedzibę pracodawcy jako miejsce pracy, pełny wymiar czasu pracy albo minimalne wynagrodzenie za pracę.

Przedsiębiorca powinien zatem traktować dokumentację nie jako formalność, lecz jako element istotny dla rekonstrukcji faktów. Dokumentacja musi być jednak prawdziwa i spójna z faktycznym sposobem wykonywania umowy. Wytwarzanie albo zmienianie materiału po wszczęciu kontroli nie jest działaniem służącym obronie prawnej.

Data umowy o pracę i skutki prawne decyzji

Co do zasady decyzja wskazuje jako datę zawarcia umowy o pracę datę wydania decyzji. Od dnia wydania decyzja wywołuje skutki prawne związane ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w przepisach odrębnych.

Ustawa przewiduje wyjątek, który ma istotne znaczenie praktyczne. Jeżeli pomiędzy datą rozpoczęcia kontroli a upływem terminu do wniesienia odwołania albo datą prawomocnego orzeczenia sądu umowa cywilnoprawna zostanie rozwiązana z inicjatywy pracodawcy, zostanie przez niego wypowiedziana, wygaśnie albo z jego inicjatywy dojdzie do zaprzestania faktycznego świadczenia pracy, decyzja wskazuje jako datę zawarcia umowy o pracę datę rozpoczęcia kontroli.

W takim przypadku do stron decyzji stosuje się wyłącznie przepisy prawa pracy dotyczące powszechnej i szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę oraz art. 25¹ Kodeksu pracy. Terminy z art. 264 § 1 i 2 Kodeksu pracy rozpoczynają wówczas bieg z dniem, w którym decyzja stała się prawomocna.

Wykonalność i odwołanie

Decyzja staje się wykonalna z dniem następującym po dniu, w którym upływa termin do wniesienia odwołania, jeżeli żadna ze stron nie wniosła odwołania; z dniem prawomocnego orzeczenia sądu; albo z dniem nadania rygoru natychmiastowej wykonalności.

Od decyzji stronie przysługuje odwołanie na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego. Od postanowienia nadającego rygor natychmiastowej wykonalności przysługuje zażalenie na tych samych zasadach. W sprawach decyzji o stwierdzeniu istnienia stosunku pracy art. 108 Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się jedynie do osób objętych szczególną ochroną pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.

W praktyce oznacza to konieczność dokładnego odczytania pouczenia zawartego w decyzji oraz niezwłocznej analizy aktualnych przepisów procesowych. Skuteczna reakcja procesowa wymaga oceny zarówno faktów ustalonych przez organ, jak i prawidłowości podstawy prawnej oraz treści rozstrzygnięcia.

Powództwo OIP i okres wcześniejszy

OIP może zamiast wydania decyzji wnieść powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy. Ustawa wskazuje, że rozwiązanie to może być stosowane w szczególności wtedy, gdy potrzebne jest ustalenie stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może zostać objęty decyzją. Jeżeli OIP wniesie powództwo, nie wydaje decyzji w zakresie objętym tym powództwem.

Wszczęcie przez OIP postępowania w sprawie decyzji przerywa bieg przedawnienia roszczeń pracowniczych dotyczących stosunku pracy. Po przerwaniu termin biegnie na nowo od dnia uprawomocnienia się decyzji wydanej w tym postępowaniu albo od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu wydanego po wniesieniu odwołania albo powództwa o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy.

Ochrona przed niekorzystnym traktowaniem

Ustawa wyraźnie stanowi, że wydanie decyzji o stwierdzeniu istnienia stosunku pracy nie może być podstawą jakiegokolwiek niekorzystnego traktowania pracownika. W szczególności nie może uzasadniać wypowiedzenia stosunku pracy ani jego rozwiązania bez wypowiedzenia przez pracodawcę.

Przedsiębiorca nie powinien podejmować decyzji o zakończeniu współpracy w oderwaniu od tej regulacji. Zwłaszcza w toku kontroli i postępowania konieczna jest ostrożna ocena przyczyn oraz skutków prawnych wszystkich czynności dotyczących dalszego świadczenia pracy.

Skutki publicznoprawne i współdziałanie organów

Decyzja wywołuje skutki wskazane wprost w art. 34 ust. 2j ustawy o PIP także na gruncie prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. Ustawa przewiduje ponadto współdziałanie PIP z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową oraz określone obowiązki informacyjne OIP wobec organów podatkowych w sprawach dotyczących odwołania od decyzji i powództwa.

Szczegółowe obowiązki rozliczeniowe, ustalenie należności, korekty dokumentacji oraz ewentualne postępowania prowadzone przez ZUS lub organy podatkowe wymagają jednak odrębnej analizy na podstawie właściwych przepisów szczególnych i faktów konkretnej sprawy. Nie można zatem zastąpić indywidualnej analizy składkowej albo podatkowej samym ogólnym opisem skutków decyzji PIP.

Działania rekomendowane po identyfikacji ryzyka

Po wszczęciu kontroli, doręczeniu polecenia albo zawiadomienia o wszczęciu postępowania przedsiębiorca powinien: